Aktualności
Zmiany w edukacji
Nowości wydawnicze
Ze świata nauki

GEOGRAFIA W ARKUSZACH EGZAMINU GIMNAZJALNEGO

W roku szkolnym 2001/2002 obligatoryjnie wprowadzono egzamin gimnazjalny składający się z części humanistycznej i matematyczno-przyrodniczej. Niniejsze opracowanie dotyczy zagadnień geograficznych, które pojawiły się w arkuszach części matematyczno-przyrodniczej z lat 2002–2009, przygotowanych przez Centralną Komisję Egzaminacyjną w Warszawie oraz arkuszach egzaminu próbnego i uzupełniającego z 2002 r.
Każdy egzamin gimnazjalny składa się z dwóch dużych bloków zadań:
1. Bloku zadań zamkniętych – każdy z omawianych arkuszy obejmował 25 zadań tego typu. Za poprawne wykonanie jednego zadania przyznawany był 1 punkt, zatem za poprawne rozwiązanie wszystkich zadań można było uzyskać 25 punktów.
2. Bloku zadań otwartych – liczba tych zadań w każdym z analizowanych arkuszy była inna (od 9 do 12). Różna też była liczba punktów przyznawanych za rozwiązanie danego zadania. W sumie za poprawne rozwiązanie zadań otwartych z jednego arkusza można było uzyskać 25 punktów.

2.1. Liczba zadań z poszczególnych przedmiotów nauczania
Zadania zamknięte i otwarte zawarte w arkuszach egzaminu gimnazjalnego części matematyczno-przyrodniczej kontrolują umiejętności i wiadomości uczniów dotyczące pięciu przedmiotów nauczania: biologii, chemii, fizyki, geografii oraz matematyki. W omawianych arkuszach liczba zadań sprawdzających poszczególne przedmioty była zmienna.

2.2. Liczba punktów możliwych do uzyskania za poprawne rozwiązanie zadań
Rozważmy teraz strukturę wewnętrzną analizowanych arkuszy egzaminacyjnych, biorąc pod uwagę liczbę punktów możliwych do uzyskania za poprawne rozwiązanie zadań. Przypomnijmy, że za poprawne rozwiązanie całości zadań z wszystkich arkuszy egzaminu gimnazjalnego uczeń mógł otrzymać w sumie 50 punktów.

2.2.1. Zadania zamknięte
Każdemu z zadań zamkniętych odpowiadał 1 punkt, zatem w sumie za poprawne rozwiązanie wszystkich zadań jednego arkusza egzaminacyjnego można było zdobyć 25 punktów. Liczba punktów możliwych do uzyskania za zadania zamknięte odnoszące się do matematyki i geografii była zbliżona (geografia na drugim miejscu). Punktacja za zadania kontrolujące inne przedmioty była podobna. Zatem tabela przedstawiająca liczbę punktów zdobytych za zadania zamknięte byłaby identyczna z tabelą obrazującą liczbę tych zadań (tab. 1).

2.2.2. Zadania otwarte

2.3. Wniosek
Wśród pięciu przedmiotów kontrolowanych egzaminem gimnazjalnym w części matematyczno-przyrodniczej geografia zajmuje miejsce drugie, za matematyką. Pozostałe trzy przedmioty są znacznie rzadziej kontrolowane.

W dziesięciu analizowanych arkuszach egzaminacyjnych części matematyczno-przyrodniczej znajomość geografii sprawdzają 64 zadania zamknięte (tab. 1) oraz 15 zadań otwartych (tab. 2). Łącznie do geografii odnosi się 79 zadań (tab. 3).

3.1. Ogólny podział zadań
Wszystkie ujęte w omawianych arkuszach egzaminacyjnych zadania dotyczące geografii mieszczą się w czterech głównych działach geografii.

3.2. Zadania geograficzne sprawdzające wiedzę
Kolejnym krokiem rozważań nad arkuszami egzaminacyjnymi będzie szczegółowa analiza tematyki geograficznej poszczególnych zadań.

3.2.1. Geografia fizyczna ogólna z geologią
Tematykę zadań sprawdzających wiedzę z geografii fizycznej ogólnej z geologią przedstawia tabela 7. Niemal połowa zadań tego bloku (20) odnosi się do praktycznych aspektów pracy na mapie (chodzi głównie o mapę wielkoskalową). Kolejnych 9 zadań dotyczy geografii astronomicznej (z przewagą ruchów Ziemi i rachuby czasu). Te dwie grupy zadań to około 60% wszystkich zadań w bloku. Pozostała tematyka (mapa świata, meteorologia, geologia i ochrona środowiska) prezentowana jest pod względem liczby zadań porównywalnie.
Można stwierdzić, że podział zadań dotyczących geografii fizycznej ogólnej z geologią jest nierówny, zwłaszcza pod względem tematyki. Widać znaczną wybiórczość treści zadań w tym bloku, np. pojawiają się zadania tylko z meteorologii, a brakuje zadań z klimatologii; geologia została zawężona do procesów rzeźbotwórczych zewnętrznych; ochronę środowiska przedstawiono jednostronnie; brakuje zadań dotyczących wielkich form ukształtowania powierzchni Ziemi, a także gleb i hydrosfery.

3.2.2. Geografia Polski
Tematykę zadań kontrolujących znajomość geografii Polski przedstawiono w tabeli 8. Dokonując jej analizy, można zauważyć wyraźną symetrię ilościową między zadaniami zamkniętymi a otwartymi (po 6 zadań). Można również stwierdzić pewną przypadkowość w doborze treści zagadnień. Widać, że przez oba typy zadań badany jest tylko jeden dział geografii Polski – geografia roślin. Brakuje budowy geologicznej, ukształtowania powierzchni oraz zadań dotyczących sieci wodnej i gleb Polski. Nie ma też ani jednego zadania odnoszącego się do geografii społeczno-ekonomicznej naszego kraju.
Autorzy „Podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych i gimnazjów” przywiązują do geografii Polski bardzo dużą wagę. W „Podstawie” podkreślili m.in., że na tematykę tę należy poświęcić „nie mniej niż 1/3 czasu” przewidzianego na naukę geografii w gimnazjum. W analizowanych arkuszach egzaminacyjnych geografii Polski dotyczyło 12 z 79 zadań, co nie odpowiada powyższemu założeniu.

3.2.3. Geografia społeczno-ekonomiczna ogólna
Geografia społeczno-ekonomiczna (13 zadań) została potraktowana w arkuszach egzaminacyjnych podobnie do geografii Polski (12 zadań).
Geografia społeczno-ekonomiczna jest kontrolowana głównie zadaniami zamkniętymi – jest tylko jedno zadanie otwarte. Zadaniami egzaminacyjnymi kontrolowane są (dosyć jednostronnie) dwa jej działy: geografia przemysłu – 7 zadań (6 otwartych i 1 zamknięte – wszystkie dotyczą energetyki) oraz demografia – 5 zadań otwartych (3 zadania – rozmieszczenie ludności, 1 zadanie – prognoza liczby ludności i 1 zadanie – proces urbanizacji). Jednym zadaniem sprawdzono mapę polityczną Europy.
Dziwi brak w zadaniach pytań z geografii rolnictwa i geografii usług.
Tematykę zadań kontrolujących geografię społeczno-ekonomiczną ujęto w tabeli nr 9.

3.3. Zadania geograficzne sprawdzające umiejętności
W dotychczasowych rozważaniach analizowaliśmy zadania poprzez pryzmat kontrolowanego nimi materiału merytorycznego. Teraz spójrzmy na zadania pod kątem sprawdzanych przez nie umiejętności uczniów.

3.3.1. Zadania zamknięte

3.3.2. Zadania otwarte

3.3.3. Porównanie umiejętności sprawdzanych za pomocą podstawowych grup zadań
Porównajmy teraz umiejętności sprawdzane za pośrednictwem zadań zamkniętych i otwartych (tab. 12). Dotychczasowe rozważania pozwalają wysnuć wniosek o znacznej jednorodności dydaktycznej zadań: umiejętności sprawdzane zarówno przez zadania zamknięte, jak i zadania otwarte udało się połączyć w trzy grupy tematyczne:
I. praca z mapą,
II. umiejętności uniwersalne,
III. umiejętności praktyczne.

Zamykając rozważania na temat zadań z geografii zawartych w arkuszach egzaminacyjnych części matematyczno-przyrodniczej można sformułować następujące wnioski:

• Zadania dotyczące geografii to głównie zadania zamknięte; w mniejszym stopniu zadania otwarte (stosunek liczby zadań zamkniętych do liczby zadań otwartych wynosi w przybliżeniu 4:1).
• Przy rozkładaniu zagadnień z geografii na działy zauważa się, że tematyka zadań została zdominowana przez geografię fizyczną ogólną z geologią (54 zadań z 79 ogółem), natomiast nie pojawiła się ani razu geografia regionalna kontynentów.
• Pod względem umiejętności kontrolowanych przez zadania obraz jest dość klarowny. Zadania te sprawdzają ściśle wydzieloną pulę umiejętności w sposób zróżnicowany.