Arkusze egzaminacyjne z historii przygotowywane były w oparciu o Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 kwietnia 2003 r., zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów wymagań będących podstawą przeprowadzenia sprawdzianów i egzaminów (DzU z 2003 r. Nr 90, poz. 846). Wprowadzenie mapy do arkuszy związane jest przede wszystkim z potrzebą sprawdzenia, na ile zdający opanowali określone umiejętności zapisane głównie w obszarze standardu II (Korzystanie z informacji). Do umiejętności tych zaliczyć trzeba:

Poziom podstawowy:
1) umieszcza opisywane wydarzenia w czasie i w przestrzeni, [...]
4) uwzględnia zmiany zachodzące w czasie, [...]
7) korzysta z różnorodnych źródeł wiedzy historycznej – wyszukuje informacje.

Poziom rozszerzony:
1) korzysta z różnorodnych źródeł wiedzy historycznej – wyszukuje i interpretuje informacje zgodnie z warsztatem historycznym.

Dla pełnego obrazu matury w omawianym okresie należałoby się jednak przyjrzeć wynikom, które uzyskali maturzyści w przypadku poszczególnych zadań. Dobór wszystkich zadań w arkuszach nie był bowiem przypadkowy. Miały one na celu sprawdzić stopień opanowania umiejętności przedmiotowych zapisanych w standardach wymagań egzaminacyjnych.

Maj 2005 r.

W maju 2005 r. Arkusz I na poziomie podstawowym, który musieli rozwiązać wszyscy zdający bez względu na to, jaki wybrali poziom (podstawowy lub rozszerzony), zawierał 34 zadania, pozwalające uzyskać 100 punktów. W arkuszu tym łącznie osiem zadań zawierało źródła kartograficzne (mapy konturowe, mapy wypełnione treścią, plany miast), co stanowiło 24% wszystkich zadań, za które można było uzyskać 20 punktów (20% wszystkich punktów). Wszystko to świadczy o wadze sprawdzanej umiejętności – orientacji w przestrzeni historycznej, jak i o wykorzystaniu źródeł kartograficznych do uzyskiwania niezbędnych informacji. Żadne inne źródło, poza tekstowym, nie było reprezentowane w tym arkuszu w takim stopniu. Były to następujące zadania: 3, 5, 9, 14, 17, 18, 25 i 29.

Bardzo ciekawych informacji dostarczają wyniki uzyskane przez zdających w przypadku każdego zadania. Do tej analizy najlepiej wykorzystać można wskaźnik łatwości (p). Przez wskaźnik łatwości powinniśmy rozumieć stosunek liczby wszystkich punktów uzyskanych za dane zadanie przez wszystkich zdających do maksymalnej liczby punktów, możliwych do uzyskania przez tych zdających. Wskaźnik ten występuje zawsze w przedziale od 0,00 do 1,00. Jeśli wynik zbliża się do liczby 1, to zadanie jest łatwiejsze, jeśli zaś do liczby 0, to zadanie jest trudniejsze. W umieszczonej niżej tabeli zaznaczone są wskaźniki łatwości, na przykładzie województwa mazowieckiego (wyniki porównywalne z wynikami w całym kraju), za wymienionej wyżej zadania zawierające kartograficzne źródła informacji.

Najtrudniejsze zadania arkusza 1 z maja 2005 r.

Zadanie 3 zawierało mapę konturową, na której został zacieniony pewien obszar. Uczeń miał rozpoznać ten obszar. Dla ułatwienia mógł wybrać tylko jedną z czterech zaproponowanych odpowiedzi. Było to więc zadanie zamknięte za 1 punkt. Żeby poprawnie udzielić odpowiedzi (nie zgadywać) zdający powinien mieć dobrą wiedzę o zasięgu terytorialnym cesarstwa bizantyjskiego oraz w przypadku błędnych odpowiedzi (dystraktorów), wiedzę o granicach cesarstwa rzymskiego za Trajana, kalifatu arabskiego w połowie VIII wieku oraz państwa Aleksandra Wielkiego. Sama wiedza nie wystarczała, ponieważ zdający musiał się również wykazać umiejętnością orientacji na mapie. W przypadku zadania punktowanego 0-1, wskaźnik łatwości przemnożony przez 100 oznacza procent uczniów, którzy poprawnie rozwiązali to zadanie.

Zadanie 5 okazało się jeszcze trudniejsze. Było to zadanie otwarte, wymagające od maturzysty udzielenia własnej odpowiedzi, której nie było w treści zadania. Na mapie zaznaczone zostały dwa obszary. Pierwszy z nich oznaczał zasięg architektury romańskiej w XII wieku, a drugi – zasięg architektury gotyckiej w XV wieku. Polecenie wymagało podania czterech wydarzeń politycznych z XIII i XIV stulecia, które wpłynęły na przesunięcie zasięgu cywilizacji łacińskiej w tej części Europy w podanych kierunkach. W tym przypadku bardzo trudne okazało się połączenie, na podstawie wiedzy pozaźródłowej, tych wydarzeń z informacjami, które podawała mapa.

Mapa w zadaniu 18 zawierała informacje związane ze zmianami granic przede wszystkim w obrębie ziem polskich w XIX i XX stuleciu. Zadanie, wydawałoby się dość proste, okazało się dość trudne, ponieważ ponownie wiedza połączona została z umiejętnością orientacji na mapie. Gdyby uczniów zapytać wprost na przykład o nazwę traktatu wersalskiego i jego postanowienia w sprawie ziem polskich, poradziliby sobie pewnie z odpowiedzią bez większych trudności. Inaczej się stało, gdy o tę samą rzecz zapytaliśmy w sposób „umiejętnościowy”. To okazało się już bardzo trudne.

W zadaniu 25C najtrudniejsze dla ucznia było sformułowanie wniosku na podstawie informacji umieszczonej na mapie II Rzeczypospolitej. Napisanie odpowiedzi uzasadniającej zbudowanie pokazanych na mapie linii kolejowych przerosło możliwości większości uczniów.

W przypadku pozostałych czterech zadań zawierających źródła kartograficzne wskaźnik łatwości trzech z nich niewiele przekraczał 0,50. Tylko jedno zadanie okazało się zadaniem dość łatwym. Było to zadanie 9, w którym zdający miał rozpoznać plan ośrodka osadniczego wśród planów miast lokowanych na prawie niemieckim.

Arkusz II na poziomie rozszerzonym nie zawierał żadnego zadania ze źródłem kartograficznym. Było to możliwe, ponieważ każdy zdający egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym w maju 2005 r. obowiązkowo musiał rozwiązać wcześniej arkusz 1 na poziomie podstawowym.

 Do góry

Maj 2006 r.

Poziom podstawowy
Zadania, które w arkuszu I (podstawowym) w maju 2006 r. zawierały źródła kartograficzne to zadania nr: 6, 7, 8, 14, 18, 30, 32. Stanowiły one 21% wszystkich zadań, za rozwiązanie których można było uzyskać 15 punktów (15%). Wskaźniki łatwości (dla całego kraju) tych zadań były następujące:

W arkuszu tym najtrudniejsze okazały się zadania 7 i 32.A. W obu tych przypadkach uczeń miał zidentyfikować mapę: w przypadku zadania 7 nadać jej tytuł (zadanie otwarte), a w przypadku zadania 32.A rozpoznać tytuł spośród podanych propozycji (zadanie zamknięte). Nieco lepszy wynik uzyskali zdający w zadaniu 6, sprawdzającym tę samą umiejętność. W każdym przypadku, w którym zastosowana była mapa, maturzyści musieli wykazywać się znajomością podstawowego materiału faktograficznego i umiejętnością wykorzystania swojej wiedzy w praktyce.

Poziom rozszerzony
W arkuszu II wykorzystane zostały do konstrukcji dwóch zadań trzy plany miast. Wskaźniki łatwości zadania 36 i 37 były następujące:

Najtrudniejsze dla maturzystów w punkcie A zadania 36. było zidentyfikowanie miasta na podstawie jego planu. W tym przypadku trzeba było wykazać się umiejętnością wyszukania informacji – cech charakterystycznych dla Konstantynopola.

 Do góry

Maj 2007 r.

Po raz pierwszy od maja 2007 r. zdający, którzy wybrali poziom rozszerzony nie musieli wcześniej rozwiązywać arkusza na poziomie podstawowym. Wiązało się to ze zmianą w budowie arkusza na poziomie rozszerzonym, ponieważ jego pierwszą część stanowi krótki test, charakterystyczny dla arkusza na poziomie podstawowym.

Poziom podstawowy
W arkuszu na poziomie podstawowym znalazło się 6 map w pięciu zadaniach, za rozwiązanie których zdający mógł uzyskać 8 punktów (8%). Poziom łatwości poszczególnych zadań zawierających źródła kartograficzne (dla całego kraju) był następujący:

Najsłabszy wynik uzyskali maturzyści zadaniach 17 i 19.B. W przypadku zadania 17, tak jak w latach poprzednich, największą trudność sprawiło nadanie tytułu zamieszczonej mapie. W zadaniu 19.B zdający mieli wyjaśnić przyczynę podanego wydarzenia na podstawie mapy.

Poziom rozszerzony
W arkuszu na poziomie rozszerzonym maturzystom, podobnie jak na poziomie podstawowym, sprawiło nadanie tytułu zawierającego określenie tematu i czasu zaprezentowanej mapie (zadanie 4). W przypadku zadania 16 należało połączyć uzyskane informacje z dwóch źródeł, w tym z mapy, aby wymienić określone czynniki.

 Do góry

Maj 2008 r.

W arkuszu podstawowym wykorzystanych w zadaniach zostało 6 map w czterech zadaniach, za rozwiązanie których maturzysta mógł otrzymać 10 punktów (10%). Najwięcej trudności sprawiło zdającym w całej Polsce zadanie 2.C. Zadanie polegało na tym, że na podstawie tekstu źródłowego należało rozpoznać nazwę polis (część A), a następnie określić jej położenie na mapie (część C). Taki sam odsetek zdających rozwiązał obie te części zadania. W przypadku zadania 27 należało „tylko” odczytać odpowiednie informacje z mapy.

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony
W arkuszu na poziomie rozszerzonym część maturzystów (43%) nie poradziła sobie z odpowiedzią na zadanie 6, w którym należało nadać tytuł zaprezentowanej mapie.

 Do góry

Przykłady najbardziej charakterystycznych zadań zawierających źródła kartograficzne:
Maj 2005 - zadanie 3 PP
Maj 2006 - zadanie 36 (źródło B), PR
Maj 2007 - zadanie 6, PP
Maj 2008 - zadanie 6 PR

 Do góry

Jakie mogą być więc wnioski z powyższych rozważań?

	Jedną z najtrudniejszych umiejętności sprawdzanych w arkuszach maturalnych była umiejętność uzyskiwania informacji ze źródła kartograficznego.
	Zadania maturalne obudowane w źródło kartograficzne wymagały np. a) prostego odczytania informacji z mapy (np. zadanie 22.A, PR z 2008 r.), b) nadania tytułu mapie, zawierający określenie tematu, przestrzeni i czasu (np. zadanie 17, PP z 2007 r.), c) rozpoznanie nazwy miasta (lub miejsca bitwy) na podstawie planu (np. zadanie 36.A, PR z 2006 r. lub zadanie 6, PP z 2007 r.), d) rozpoznanie państw (imperiów) na podstawie map konturowych (np. zadanie 3, PP z 2005 r., zadanie 6, PP z 2006 r.), e) interpretacji informacji uzyskanych na podstawie mapy (np. zadanie 17, PP z 2005 r., zadanie 8, PP z 2006 r., zadania 18 i 19, PP z 2007 r., zadanie 19, PP z 2008 r.).
	W pracy z uczniami należy zwrócić szczególną uwagę na kształcenie umiejętności orientacji w przestrzeni historycznej.
	Należy wprowadzać czynny (nie bierny) sposób poznawania mapy, a następnie pracy z nią.
	Podczas lekcji mapa nie może być tylko ilustracją do przekazu werbalnego nauczyciela. Powinna być jednym z najważniejszych źródeł informacji, które jest analizowane przez uczniów.
	W pracy z uczniami należy wykorzystywać różnorodne źródła kartograficzne, nie tylko mapy z treścią (problemowe, przekrojowe, rozwojowe), ale w równym stopniu mapy konturowe, plany miast, plany bitew.

 Do góry