Egzaminacyjne bolączki

Analiza próbnego egzaminu ósmoklasisty z języka angielskiego

Kolejny rok stawia przed uczniami klas ósmych kolejne wyzwania egzaminacyjne. Tegoroczni ósmoklasiści przystąpią do egzaminu po wielu miesiącach zdalnej nauki w klasie siódmej oraz dosyć nerwowym obecnym roku szkolnym, w którym nauka stacjonarna przeplata się z nauką online oraz powtarzającymi się kwarantannami. Wszystko to sprawia, że nauczanie nie przebiega ani po myśli uczniów, ani rodziców, ani nauczycieli. Na tegoroczny egzamin nałożą się zatem ewentualne zaległości z ubiegłego roku, nawarstwiające się problemy obecnego roku szkolnego i cały szereg innych czynników, jak obniżona motywacja czy problemy techniczne.

Do egzaminu pozostało niewiele czasu. Analiza wyników ubiegłorocznego egzaminu (maj 2021) oraz sesji diagnostycznej przeprowadzonej przez Nową Erę jesienią (listopad 2021). może być punktem wyjścia do planowania pracy na ostatniej prostej. Proponuję przyjrzeć się obszarom wymagającym zintensyfikowania wysiłków, co pozwoli zaplanować pracę w taki sposób, aby umożliwić uczniom uzyskanie wyższych wyników.

Tegoroczny egzamin ósmoklasisty zostanie przeprowadzony w identycznej formule jak zeszłoroczny (na podstawie wymagań egzaminacyjnych dotyczących egzaminu ósmoklasisty zawartych w Załączniku nr 1 do Rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 16 grudnia 2020). Kluczowe zmiany to:

  • utrzymanie niższego poziomu biegłości językowej (A2),
  • zredukowanie listy wymagań gramatycznych,
  • zmiana katalogu leksykalnego,
  • ograniczenie listy form pisemnych,
  • zawężenie wymagań szczegółowych.

Przyglądając się wynikom sesji majowej oraz sesji diagnostycznej przeprowadzonej jesienią 2021 (Tabela 1) możemy w zasadzie dojść do identycznych wniosków, jak w ubiegłych latach. Uczniowie nadal mają problemy z zadaniami otwartymi w każdej części egzaminu (średni wynik 58%, wobec 71% przy zadaniach zamkniętych). Takie wyniki są spowodowane wieloma czynnikami. Generalnie jednak uczniowie mają problem z przetwarzaniem tekstu, stosowaniem właściwych struktur gramatycznych oraz rozpoznawaniem kontekstu wypowiedzi, co przekłada się na osiągane przez nich wyniki.

Tabela 1. Wyniki egzaminu ósmoklasisty w latach 2020-2021 oraz jesiennej sesji diagnostycznej Nowej Ery.

 

 czerwiec 2020

maj 2021

sesja diagnostyczna Nowej Ery (listopad 2021)

Poziom biegłości

A2/A2+

A2

A2

Rozumienie ze słuchu

54%

63%

54,17%

 Znajomość funkcji językowych

58%

71%

59,70%

 Rozumienie tekstów pisanych

62%

75%

57%

 Znajomość środków językowych

44%

59%

43,78%

Wypowiedź pisemna

51%

58%

45,80%

Średni wynik

54%

66%

52.67%

Rozumienie ze słuchu

Zeszłoroczny wynik egzaminacyjny w tej części (64%, sesja diagnostyczna 54%) pokazuje, że uczniowie dość dobrze radzą sobie z zadanymi zamkniętymi (wybór wielokrotny, dobieranie): są wstanie określić główną myśl tekstu czy dopasować wypowiedź. Taki typ zadań jest uczniom dobrze znany, w zasadzie praktykowany podczas całego okresu nauki w szkole podstawowej, a materiał ikonograficzny, jaki towarzyszy zadaniom, jest elementem ułatwiającym pracę, pozwalającym na zorientowanie się w temacie nagrania

Próbny egzamin ósmoklasisty z Nową Erą Język angielski, 2021.


Natomiast zadanie otwarte w części na słuchanie było (i nadal jest) zadaniem trudnym. Uczniowie mają uzupełnić na podstawie nagrania brakujące wyrazy w tekście. Ten typ zadania wymaga od uczniów wykonania kilku czynności w tym samym czasie (przeczytanie polecenia, zapoznanie się z tekstem, wysłuchanie tekstu i uzupełnienie odpowiedzi). Jest to niezwykle trudne i w zasadzie są w stanie podołać temu uczniowie dobrzy i bardzo dobrzy. Warto zwrócić uwagę, że przy tym typie zdań uczeń musi nie tylko dokładnie śledzić tekst, ale sprawnie go parafrazować. Nie zawsze jest możliwe użycie wyrażenia z nagrania (przy założeniu, że uczeń je prawidłowo usłyszał). Ważne jest, aby pamiętać, że w tym typie zadań, akceptowane są odpowiedzi nie tylko wskazane przez klucz, ale każda odpowiedź, która jest komunikatywna i wskazuje na zrozumienie przez ucznia treści nagrania. Warto też zwracać uczniom uwagę na czas przeznaczony na zapoznanie się z tym zadaniem – ten moment na egzaminie, jak pokazuje praktyka, jest chwilą, kiedy uczniowie tracą koncentrację, zamiast w skupieniu zapoznać się z treścią zadania.

Próbny egzamin ósmoklasisty z Nową Erą Język angielski, 2021.


Doskonalenie umiejętności rozwiazywania zadań zamkniętych na słuchanie

  • Taki typ zadań warto utrwalać przez jednoczesne wzbogacanie słownictwa uczniów o czasowniki pozwalające określić intencje mówiącego (inform, report, encourage, describe, ask, explain, discourage). W ten sposób nie tylko powiększy się baza słownikowa pozwalającą na rozwiązanie zadań w tej części egzaminu, ale to także umożliwi rozwiązanie zadań zamkniętych w sekcji na rozumienie tekstów pisanych czy tworzenie wypowiedzi pisemnej.
  • Warto też zawsze przypominać i ćwiczyć z uczniami rozumienie globalne tekstu. Uczniowie mają nadmierną tendencję do skupiania się na pojedynczych słowach, które są dla nich niezrozumiałe, przez co ucieka im często główna myśl tekstu, spowodowana odwróceniem uwagi od myśli przewodniej. Starajmy się wprowadzać uczniów do słuchania całościowego globalnego i unikania skupiania się na pojedynczych słowach czy zwrotach.

Doskonalenie umiejętności rozwiazywania zadań otwartych na słuchanie

  • Czytamy z uczniami tekst zastanawiając się, jakich elementów brakuje. Możemy zapisywać propozycje w formie mindmapy, czy przy wykorzystaniu arkusza. W taki sposób sprawdzimy, czy uczniowie rozumieją podany tekst i są wstanie określić, czego może w nim brakować.
  • Uczulamy uczniów na często pojawiające się informacje, które mają uzupełnić tekst – dzień tygodnia, godzina, liczba, imię itp.
  • Staramy się wraz z uczniami, uważnie przesłuchać nagranie – prosząc o sparafrazowanie tekstu i opisanie jego tematyki.
  • Nagranie odtwarzamy, w całości lub częściach, prosząc o znalezienie w odtwarzanym fragmencie kluczowej informacji.

Znajomość funkcji językowych

Użytkownik języka na poziomie A2 w skali Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego, czyli na poziome wymaganym na egzaminie ósmoklasisty w 2022 roku, potrafi czytać krótkie teksty i odszukać w nich niezbędne informacje (jako przykłady podaje się reklamy, karty dań, rozkłady jazdy).  Z analizy poprzednich egzaminów wynika, że uczniowie dobrze radzą sobie z zadaniami zamkniętymi sprawdzającymi znajomość funkcji językowych, polegającymi na wybraniu właściwej reakcji na podaną w języku polskim sytuację, nieco gorzej natomiast idzie im z zadaniami polegającymi na dobraniu reakcji do nagranej wypowiedzi, natomiast największym problemem jest, ponownie, zadanie otwarte. Oznacza to, że uczniowie nie potrafią przełożyć wiedzy na praktykę.

Praca nad rozwijaniem komunikacji jest w pracy nauczyciela (a co za tym idzie ucznia,) najtrudniejszym etapem w nauce języka. Uczniowie boją się mówić, a z uwagi na obfitą podstawę programową na lekcjach zazwyczaj zwyczajnie brakuje czasu na uczenie i szlifowanie tej umiejętności. W realizacji zadań na znajomość funkcji językowej jasno widać, że uczniowie mają problem z określeniem kontekstu językowego sytuacji codziennej o której jest mowa, nie przekładają na praktykę znanych i stosowanych zwrotów, nie wczytują się w zadanie. Zamiast fraz i zwrotów uczą się pojedynczych słów.


Doskonalenie umiejętności rozwiazywania zadań otwartych na funkcje językowe:

Ćwiczenie funkcji językowych możemy oprzeć na prostym recyklingu zadań z poprzednich arkuszy (nie tylko z tej sekcji egzaminu).

Wykorzystując materiał ikonograficzny towarzyszący zadaniom na słuchanie możemy tworzyć dialogi do typowych sytuacji codziennych np. na stacji kolejowej, autobusowej, w różnych miejscach miasta, związanych z obrazkami. W ten sposób nie tylko utrwalamy słownictwo, ale budujemy autonomie językową, niezbędną do radzenia sobie z zadaniami otwartymi.

Egzamin ósmoklasisty Język angielski, kwiecieńj 2020, CKE.


Na podstawie transkrypcji do zadań na słuchanie możemy zbudować krótkie dialogi, stanowiące szkielet zadań na znajomość funkcji językowych, możemy prosić uczniów o zbudowanie pytań i reakcji na nie.

W ten sposób realizować będziemy jedno z nadrzędnych wskazań podstawy programowej, kładącej nacisk na umiejętność przetwarzania informacji.

 

Rozumienie tekstów pisanych

Czytanie ze zrozumieniem jest tą umiejętnością, z którą uczniowie radzą sobie najlepiej. Zeszłoroczny wynik egzaminacyjny to 71%, natomiast wynik sesji diagnostycznej to 57% Zadanie, z którym uczniowie radzą sobie najlepiej, to odnajdywanie głównej myśli tekstu.

Ćwicząc tę umiejętność, wracamy do zadań na słuchanie, ponieważ ponownie pojawia się nam cała grupa czasowników, przydatnych do określenia myśli głównej tekstu. Jak w poniższym przykładzie. Wracamy zatem spiralnie do wspomnianych już w sekcji o słuchaniu czasowników.

Praca nad tekstem jest dla ucznia dużo bardziej komfortowa – może on wrócić do tekstu, przeczytać go z dużo większym spokojem, bez presji czasu, jaka towarzyszy słuchaniu .

Egzamin ósmoklasisty Język angielski, maj 2021, CKE


Doskonalenie umiejętności czytania ze zrozumieniem

Wykorzystując dowolny tekst możemy prosić uczniów o

  • krótkie streszczenie tego tekstu (w ten sposób sprawdzimy jego zrozumienie).
  • znalezienie w tekście ciekawych informacji/słów/fraz.
  • ułożenie pytań do tekstu i dopisanie do nich odpowiedzi (praca w parach lub grupach).
  • znalezienie synonimów do wskazanych słów i zbudowanie z nimi zdań.
  • znalezienie konkretnej informacji, na podstawie dodatkowych pytań do tekstu.
  • napisanie historyjki z użyciem wskazanych czasowników z tekstu.
  • wykorzystanie materiału ikonograficznego towarzyszącego tekstowi, jako podstawy do stworzenia krótkiej wypowiedzi pisemnej (spiralne nauczanie).

Znajomość środków językowych

Częścią egzaminu, która sprawia uczniom najwięcej problemów jest znajomość środków językowych. W tej części arkusza uczniowie musieli zmierzyć się z 3 zdaniami (dwa zadania zamknięte i jedno otwarte).  O ile zadanie 11 w zeszłorocznym arkuszu, sprawdzało przede wszystkim znajomość leksyki, a zadanie 12 znajomość struktur gramatycznych, to zadanie 13 wymagało ułożenia przez ucznia poprawnych zdań z podanych w nawiasie fragmentów.

Trudności w realizacji tej części, wynikają przede wszystkim z braku określonej świadomości językowej, nieznajomości określonych struktur i czasów, ale także z problemów z językiem ojczystym. Trudno oczekiwać od ucznia, który nie rozpoznaje czasu przeszłego w języku polskim, że zrobi to w obcym języku. To tylko szczyt góry lodowej, uczniowie nagminnie dokonują lustrzanego tłumaczenia zdań z języka polskiego na angielski i odwrotnie, nie doczytują zdań do końca przed ich uzupełnieniem. Ponadto nauka gramatyki ma w sobie pewien poziom abstrakcji, często wykraczający poza zdolności poznawcze ósmoklasisty. Tym samym przyswojenie wszystkich obowiązujących struktur i czasów, przy jednoczesnym żonglowaniu pomiędzy nimi w zadaniu jest dla ucznia trudnością nie do pokonania. Trzeba wracać do zrealizowanego już materiału, nie tylko po to by go utrwalać, ale także pokazywać zmiany, które mogą z naszego punktu widzenia wydawać się banalne (wbrew pozorom wielu uczniom trudności nastręcza odróżnienie jestem od byłem, czy będę).


Doskonalenie umiejętności rozwiazywania zadań otwartych sprawdzających znajomość środków językowych

  • Dobieranie – przeczytajmy z uczniami tekst bez pokazywania wyrazów niezbędnych do uzupełnienia, zapiszmy pomysły, jakie padają na uzupełnienie luk, pytając jednocześnie o zrozumienie tekstu, które jest podstawą do udzielenia właściwej odpowiedzi.
  • Wybór wielokrotny – pytajmy uczniów o różnice między podanymi odpowiedziami, pozwólmy im podkreślić w zadaniu to, co uważają za kluczowe dla znalezienia właściwej odpowiedzi. W ten sposób zorientujemy się, co nasi uczniowie już umieją, a do czego należy wrócić.

Doskonalenie umiejętności rozwiazywania zadań otwartych sprawdzających znajomość środków językowych

Praca nad gramatyką musi być spójna i odbywać się powoli, musimy uczniów uczyć chodzić zanim przystąpią do maratonu. Warto od klasy 4 już wdrażać uczniów do określonych typów zdań – parafraz, tłumaczenia, układanie zdań z fragmentów. Takie typy zadań można realizować w zasadzie na każdym etapie nauki gramatyki, przy dowolnym zagadnieniu

  • Zwracajmy uwagę na wyjątki, które lubią się pojawiać w zadaniach (3 osoba l.p. czasu Present Simple, nieregularne rzeczowniki, wyjątki w stopniowaniu przymiotników czy przysłówków).
  • Uczmy uczniów uważnego czytania, zauważania okoliczników czasu, fixed phrases/ phrasal verbs/language chunks.
  • Powtarzajmy spiralnie gramatykę i słownictwo przy okazji pracy z tekstem (transkrypcją), poprzez wskazanie czasów i konstrukcji pojawiających się w treści, budowanie zdań z wyrazem wyszukanym w tekście lub tłumaczenia.

Tworzenie wypowiedzi pisemnej

Ostatnia część arkusza egzaminacyjnego na samym już wstępie napawa uczniów grozą. Podczas zeszłorocznej sesji uczniowie uzyskali średni wynik 58%, podczas gdy w sesji diagnostycznej zaledwie 45%.

Stworzenie krótkiej wypowiedzi pisemnej (w przedziale od 50 do 120 słów) jest dla uczniów kłopotliwe z wielu powodów, bezpośrednio wynikających z problemów pojawiających się w pozostałych częściach egzaminu. W tej części wymaga się już płynnego przechodzenia między strukturami, umiejętności zastosowania właściwego słownictwa oraz wyrażenia prośby, podziękowania, sugestii itp.

Ćwiczenie umiejętności pisania możemy zaczynać małymi krokami. Warto rozbić polecenie na trzy niezależne i dać uczniom możliwość rozpisania ich w grupach. Pracując z grupami o zróżnicowanym poziomie można zacząć od budowania prostych zdań i na ich bazie dodawać do nich kolejne, albo prosić o zdecydowanie dłuższe rozwinięcie określonej „kropki”. Pomagajmy uczniom, zadając pytania, tak aby odpowiedzi udzielane przez uczniów przełożyły się na rozwiniecie ich zapisu.

Uczmy dzieci planowania pracy – nie będzie to dla nich nic nowego, znają taką strategię z lekcji języka polskiego i warto przenieść taką umiejętność na grunt nauki języka angielskiego. 10 minut czasu egzaminacyjnego poświęconego na zaplanowanie pracy, ułożenie jej struktury i przemyślenie gramatyki z pewnością przyniesie lepszy elekt niż chaotyczne skreślenia z powodu nowego pomysłu jaki wpadł uczniowi do głowy w połowie pisania.


Doskonalenie umiejętności tworzenia wypowiedzi pisemnych

  • Zbieramy z uczniami pomysły na realizację poszczególnych podpunktów – uczniowie często są sparaliżowani brakiem pomysłów („nie znam się na tym” itp.).
  • Pokazujemy uczniom kluczowe czasowniki poszczególnych „kropkach”, pozwalające określić czas niezbędny do napisania danego podpunktu.
  • Dzielimy uczniów na grupy i prosimy o znalezienie czasowników/przymiotników/ rzeczowników przydatnych do napisania wskazanej części polecenia.

Wyniki uczniów jasno pokazują, że uczniowie nie potrafią przełożyć posiadanej wiedzy na praktykę. Często nie rozumieją kontekstu sytuacyjnego, mają problemy z tworzeniem prostych zdań – nie potrafią wyrazić opinii, udzielić rady, poprosić o pomoc itp. Warto przypominać uczniom o języku w kontekście ich rzeczywistości – a więc mediów społecznościowych, gier komputerowych czy gier RPG. Bardzo często uczniowie nie widzą związku między nauką języka w szkole, a językiem obcym widzianym przez pryzmat swoich zainteresowań, a pokazanie tej zależności jest kluczowe. Jeśli istnieje w szkole możliwość korzystania z technologii komunikacyjnej, wykorzystajmy to – stworzymy w ten sposób bardziej naturalne dla ucznia środowisko, powoli przełamiemy bariery wychodząc od jednozdaniowych wypowiedzi po nieco dłuższe, czy bardziej złożone.