Po piątej edycji egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego – informacje o arkuszu i rekomendacje

Arkusz piątej edycji egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego został przygotowany przez ekspertów Centralnej Komisji Egzaminacyjnej na podstawie wymagań egzaminacyjnych określonych w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 16 grudnia 2020 r[1]. Katalog wymagań egzaminacyjnych zaprezentowano w aneksie do "Informatora o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego" obowiązującym w latach szkolnych 2022/2023 i 2023/2024.

Arkusz zawierał 19 zadań, za które uczeń mógł otrzymać maksymalnie 45 punktów. Zadania sprawdzały wiedzę i umiejętności z trzech obszarów wymagań egzaminacyjnych: Kształcenie literackie i kulturowe, Kształcenie językowe oraz Tworzenie wypowiedzi. Pierwsza część arkusza liczyła 18 zadań skoncentrowanych wokół dwóch tekstów – lektury Balladyna Juliusza Słowackiego i tekstu nieliterackiego Odblokuj swój talent Jolanty Marii Berent. W tej części znalazło się także zadanie polegające na zredagowaniu użytkowej formy wypowiedzi – zaproszenia. W drugiej części arkusza zostały zamieszczone dwa tematy wypracowań do wyboru: o charakterze argumentacyjnym (rozprawka) oraz twórczym (opowiadanie). Uczniowie niezależnie od wyboru tematu mogli sami zdecydować, do których lektur obowiązkowych odwołają się w wypracowaniach.

Średni wynik w piątej edycji egzaminu ósmoklasisty wyniósł 29,7 p., co w przeliczeniu daje 66%. To oznacza, że tegoroczna edycja wypadła lepiej niż egzamin w 2022 roku (w 2022 roku – 27 p., czyli 60%). Ósmoklasiści najlepiej poradzili sobie z zadaniami z obszaru Kształcenie literackie i kulturowe – 76%, słabiej wypadły zadania z obszaru Tworzenie wypowiedzi – 59% oraz zadania z Kształcenia językowego – 65%. W dalszej części artykułu za dokumentem Osiągnięcia uczniów kończących VIII klasę szkoły podstawowej. Sprawozdanie za 2023 Centralnej Komisji Egzaminacyjnej prezentujemy szczegółowe informacje o mocnych i słabszych stronach uczniów oraz rekomendacje do pracy z ósmoklasistami.

Kształcenie literackie i kulturowe

Wynik 76% wskazuje, że zadania sprawdzające wiedzę i umiejętności z zakresu kształcenia literackiego i kulturowego były dla uczniów dość łatwe. W zadaniu 1. należało wskazać okoliczności objęcia władzy przez bohaterkę – 68% uczniów wybrało poprawną odpowiedź. W zadaniu 2. trzeba było wykazać się umiejętnością wnioskowania na podstawie lektury – 65% piszących egzamin wskazało poprawne odpowiedzi. Oba te zadania można uznać za umiarkowanie trudne.

Zadanie 3. okazało się dla ósmoklasistów łatwe – 82% piszących egzamin bez problemu wskazało poprawne dokończenie zdania, co świadczy o dobrym opanowaniu umiejętności czytania ze zrozumieniem.

Zadanie 4. wymagało wykazania się znajomością całego dzieła. Za ułożenie wydarzeń w porządku chronologicznym można było otrzymać 2 punkty – taki wynik uzyskało 58% uczniów, natomiast 14% zdających nie uzyskało żadnego punktu. Aby w kolejnej edycji egzaminu tego typu zadania wypadły lepiej, warto ćwiczyć z uczniami układanie planu wydarzeń do fragmentu tekstu i całości lektury, przypominać treść lektur poprzez ćwiczenia polegające na układaniu wydarzeń w kolejności chronologicznej, udzielanie odpowiedzi na pytania otwarte i zamknięte. Dla uczniów korzystnie będzie, jeśli rozwiążą zadania wzorowane na zadaniach z arkusza egzaminacyjnego. Jest to ważne z psychologicznego punktu widzenia –podczas egzaminu będą czuć się bezpiecznie.

Zadanie 5. było zadaniem otwartym, które także odwoływało się do znajomości całego utworu. Uczniowie mieli w nim wyjaśnić, do jakiej tajemnicy nawiązuje Balladyna w słowach: Już przeszłość zamknięta / W grobach… Ja sama panią tajemnicy. W tym zadaniu aż 83% zdających udzieliło poprawnej odpowiedzi (warto podkreślić, że wiele odpowiedzi świadczyło o doskonałej znajomości lektury).

Zadania 6. i 7. dotyczyły zagadnień z zakresu teorii literatury. W pierwszym z nich zdający mieli wskazać cechy świata przedstawionego Balladyny. Poprawnej odpowiedzi udzieliło aż 85% uczniów, co pokazuje, że zadanie było łatwe. W zadaniu 7. uczniowie wybierali spośród czterech podanych utwór, który należy do tego samego rodzaju literackiego co Balladyna. Poprawnej odpowiedzi udzieliło 76% zdających. Dla porównania – za rozwiązanie analogicznego zadania (zadanie 7.1) w arkuszu z 2021 roku punkt otrzymało 46% ówczesnych ósmoklasistów.

Zadanie 10. wymagało od uczniów umiejętności interpretacji dzieła literackiego w kontekście plakatu teatralnego. Należało wybrać dwa elementy graficzne i wyjaśnić ich sens w odniesieniu do treści Balladyny. Aż 80% piszących egzamin uzyskało za to zadanie 2 punkty.

Drugą wiązkę zadań rozpoczęło zadanie 11., w którym uczniowie mieli streścić tekst nieliteracki Jolanty Marii Berent Odblokuj swój talent: określić jego temat, wskazać, na co autorka zwraca uwagę i do czego przekonuje swoich czytelników. 41% zdających otrzymało maksymalną liczbę punktów za to zadanie (2 punkty), 46% zdających otrzymało 1 punkt. Łącznie ósmoklasiści wykonali zadanie na poziomie 65%, jest to dla nas zatem informacja, że zadanie okazało się umiarkowanie trudne. Z pewnością doskonalenie umiejętności streszczania tekstu wymaga ćwiczeń. Pomocne może się okazać ćwiczenie na wyszukiwanie słów kluczowych, nadawanie tytułów kolejnym akapitom czy też określanie ich funkcji w tekście. Takie operacje pomogą uczniom uchwycić sens tekstu i przekształcić go na odpowiednim poziomie uogólnienia.

Zadania 12. i 13. wymagały od uczniów umiejętności czytania ze zrozumieniem. Zadanie 12. dodatkowo sprawdzało umiejętność wnioskowania na podstawie przeczytanego tekstu. Oba zadania okazały się dla uczniów łatwe, poprawnych odpowiedzi udzieliło w nich odpowiednio 79% i 80% piszących egzamin.

Zadanie 14. polegało na zestawieniu wymowy ilustracji z treścią tekstu Odblokuj swój talent Jolanty Marii Berent. Aby zdobyć 2 punkty, w odpowiedzi należało odnieść się do obu tych tekstów kultury. Ósmoklasiści wykonali to zadanie na poziomie 59%, co oznacza, że można je określić jako umiarkowanie trudne. Maksymalną liczbę punktów uzyskało 40% uczniów. Zauważmy, że zadanie to wymagało wykonania wielu operacji. Należało rozkodować przenośny sens ilustracji, odnieść go do tekstu nieliterackiego i sformułować odpowiedź z odwołaniem do obu tekstów kultury. Aby wzmocnić uczniów w rozwiązywaniu tego rodzaju zadań, warto jak najczęściej stosować przekład intersemiotyczny, omawiać podobieństwa i różnice między tekstami operującymi różnymi środkami wyrazu, poświęcać czas na analizę złożonych poleceń.

W zadaniu 15. uczniowie mieli uzasadnić, czy wypowiedź Adama Małysza: Sam dar nie wystarczy. On może w tobie drzemać i nigdy się nie obudzić, jeśli sam nie zechcesz go obudzić. jest zgodna z treścią ostatniego akapitu tekstu Odblokuj swój talent. Jolanty Marii Berent. W odpowiedzi należało odwołać się zarówno do wypowiedzi skoczka narciarskiego, jak i do słów autorki tekstu nieliterackiego. Ósmoklasiści bardzo dobrze poradzili sobie z tym zadaniem – 82% piszących udzieliło poprawnych odpowiedzi.

Zadanie 16. było wyposażone w materiał graficzny. Zaprezentowano w nim zakładki z nazwami cech. Zadaniem uczniów było wybranie jednego projektu zakładki i wskazanie bohatera lektury obowiązkowej, który wyróżnia się zapisaną na nim cechą. Swój wybór należało uzasadnić. Za rozwiązanie tego zadania można było uzyskać maksymalnie 2 punkty – taki wynik osiągnęło 67% ósmoklasistów. Na etapie powtórek warto wykorzystywać grafiki, plakaty, memy internetowe, by uczniowi doskonalili swoje umiejętności argumentowania, wskazując, czy i w jaki sposób dana grafika łączy się z tekstem literackim bądź nieliterackim.

Jak wspomniałam wcześniej, w obszarze Kształcenie literackie i kulturowe uczniowie zdobyli 76%. Można zauważyć wyraźny wzrost kompetencji uczniów w tym zakresie w porównaniu do wyniku 69% z ubiegłego roku. Piąta edycja egzaminu ósmoklasisty pokazała, że na 14 zadań z tego obszaru umiejętności aż 9 nie sprawiło uczniom trudności, a 5 można określić jako umiarkowanie trudne.

Kształcenie językowe

W porównaniu z ubiegłoroczną edycją egzaminu w zakresie kształcenia językowego można zauważyć tendencję wzrostową. Średni wynik wyniósł 65%, a w 2022 roku – 44%.

Tegoroczny arkusz zawierał trzy zadania z zakresu kształcenia językowego, dotyczące umiejętności korzystania ze słownika, interpunkcji oraz gramatyki i ortografii: 8., 9., i 17. Najłatwiejsze okazało się zadanie 8. sprawdzające znajomość zasad interpunkcyjnych w zdaniach złożonych – tu poprawnej odpowiedzi udzieliło 79% uczniów. Z zadaniem 9., sprawdzającym umiejętność korzystania z definicji słownikowej, poradziło sobie 66% ósmoklasistów. Najsłabiej wypadło zadanie 17., w którym należało rozpoznać stopień przysłówka i wyjaśnić zasady pisowni partykuły nie z przysłówkiem w stopniu najwyższym. To umiarkowanie trudne zadanie wykonało poprawnie 51% zdających. Dla nas jest to sygnał, że podczas przygotowań do kolejnej edycji egzaminu nie może zabraknąć powtórek z gramatyki (tu warto skoncentrować się na fleksji) i ortografii.

Tworzenie wypowiedzi

W porównaniu z rokiem ubiegłym w zakresie tworzenia wypowiedzi także można zauważyć poprawę. Uczniowie zdobyli 59% poprawnych odpowiedzi (w minionym roku szkolnym tworzenie wypowiedzi oceniono średnio na 56%). Zadanie 18. polegało na napisaniu zaproszenia. Ósmoklasista mógł otrzymać 3 punkty (2 punkty za treść i formę wypowiedzi i 1 punkt za poprawność wypowiedzi). Aby uzyskać maksymalną liczbę punktów, tradycyjnie należało w zaproszeniu uwzględnić następujące informacje: kto i kogo zaprasza, na jakie wydarzenie zaprasza, kiedy i gdzie odbędzie się wydarzenie, oraz zachęcić odbiorcę do przybycia na wydarzenie za pomocą dwóch argumentów. Jeśli chodzi o kwestie poprawnościowe, uczeń mógł popełnić dwa błędy (językowe, ortograficzne lub interpunkcyjne). Napisanie zaproszenia okazało się dla ósmoklasistów umiarkowanie trudne (61% punktów możliwych do zdobycia). 63% uczniów uzyskało maksymalną liczbę punktów za spełnienie wymogów w kryterium Treść i forma. Zaledwie 32% uczniów otrzymało punkt w kryterium Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.

Choć zadanie wymagające zredagowania tekstu użytkowego jest tzw. pewniakiem egzaminacyjnym, to nadal sprawia uczniom trudność. Warto podczas ćwiczeń związanych z tworzeniem zaproszenia czy ogłoszenia odwoływać się do pomocy wizualnych, dzięki którym uczniowie łatwiej zapamiętają elementy, które należy uwzględnić w tekście. Można na przykład pracować z checklistą – uczniowie sami zaznaczają, które elementy już w tekście uwzględnili, których zabrakło. Uczniowie mogą nawzajem udzielać sobie informacji zwrotnej na temat przygotowanych tekstów. Pomocne jest także przedstawianie elementów zaproszenia i ogłoszenia za pomocą dłoni – skojarzenia ich z kolejnymi palcami.

Umiejętność tworzenia wypowiedzi o charakterze argumentacyjnym lub twórczym sprawdzało zadanie 19. 59% ósmoklasistów wybrało rozprawkę, a 41% – opowiadanie twórcze (utrzymuje się zatem tendencja z wcześniejszych lat – większość uczniów wybiera formę argumentacyjną). Poniższa tabela przedstawia wyniki uczniów, którzy w wyszczególnionych kryteriach otrzymali maksymalną liczbę punktów (Realizacja tematu wypowiedzi: 2p., Elementy retoryczne/twórcze:5 p., Kompetencje literackie i kulturowe: 2 p., Kompozycja tekstu: 2 p., Styl: 2p.).

Rozprawka

Opowiadanie

Realizacja tematu wypowiedzi

87%

Realizacja tematu wypowiedzi

74%

Elementy retoryczne

15%

Elementy twórcze

14%

Kompetencje literackie i kulturowe

64%

Kompetencje literackie i kulturowe

58%

Kompozycja tekstu 75%

Styl 83%

Analizując fragmenty prac udostępnione w sprawozdaniu CKE i wyniki uczniów, można zauważyć, że ósmoklasiści w większości nie mieli problemu z realizacją tematu wypowiedzi. Piszący rozprawkę bardzo dobrze wywiązali się z wymogów zawartych w kryterium Kompetencje literackie i kulturowe. Główne trudności uczniów, którzy wybrali rozprawkę, dotyczyły zbyt powierzchownego argumentowania, nie do końca funkcjonalnego wykorzystania lektury – niekiedy utwory były opisywane bez związku z tematem, a nawet streszczane. Aby temu zaradzić, warto omawiać lektury motywami literackimi, zwracać uwagę, jak motywy funkcjonują w utworach. W tym celu uczniowie mogą tworzyć mapy myśli, na których zapiszą przy danym motywie najistotniejsze informacje związane z treścią lektury, utworzą rysunki, które ułatwią im zapamiętanie kluczowych treści.

Trudności piszących opowiadanie najczęściej wynikały z braku umiejętności wykorzystania elementów twórczych. W niektórych pracach treść lektury nie została wykorzystana funkcjonalnie – uczniowie ograniczali się do streszczenia losów bohaterów, nie potrafili wykorzystać treści lektury tak, aby uatrakcyjniała fabułę opowiadania. Podczas przygotowań do egzaminu, warto przypominać uczniom, że w opowiadaniu twórczym bohater lektury obowiązkowej ma przeżyć nową przygodę, doświadczyć czegoś nowego, fabuła zaś ma nawiązywać do treści dzieła literackiego, np. poprzez sposób kreacji postaci (charakterologicznie zgodnej z pierwowzorem), kontynuację wydarzeń opisanych w utworze czy też ich zmianę. Opowiadanie nie powinno ograniczać się do dialogu między narratorem (którym jest np. uczeń) a znanym z lektury bohaterem, który streszcza swoją historię.

Piszący w większości bardzo dobrze poradzili sobie z kompozycją pracy oraz potrafili dostosować styl języka do treści i formy wypowiedzi. W zakresie poprawności językowej ósmoklasiści wypadli nieznacznie lepiej niż koleżanki i koledzy, którzy pisali egzamin w 2022 roku. Prace uczniów nadal jednak świadczą o dużych trudnościach związanych z poprawnym pisaniem. Być może z tego względu, jak wynika z lektury Informatora CKE, kryteria w 2024 roku będą złagodzone?

Wnioski i rekomendacje

Analiza tegorocznych wyników egzaminu dostarcza wskazówek, na jakich obszarach wiedzy i umiejętności warto skoncentrować się podczas przygotowań do egzaminu w kolejnym roku szkolnym. Zgodnie z zaleceniami CKE należy:

  • doskonalić umiejętność czytania ze zrozumieniem, wybierając dla uczniów fragmenty lektur obowiązkowych i przygotowując do nich pytania, zachęcając uczniów do sporządzania planów wydarzeń do omawianych lektur i ich fragmentów;
  • rozwijać kompetencje uczniów w zakresie myślenia abstrakcyjnego, wskazując sensy dosłowne i przenośne wypowiedzi, skupiając się na symbolice elementów dzieła literackiego;
  • zachęcać uczniów do podejmowania aktywności polegających na uzasadnianiu swojego stanowiska poprzez wskazanie konkretnych przykładów opartych na znajomości lektur obowiązkowych, doskonaląc tym samym umiejętność odróżniania argumentu od przykładu;
  • doskonalić kompetencje uczniów w zakresie interpretowania tekstów ikonicznych w kontekście dzieła literackiego, włączając do metod pracy na lekcji języka polskiego metodę przekładu intersemiotycznego, wybierając dla uczniów plakaty, grafiki, reprodukcje obrazów, dzieła muzyczne, które mogą wesprzeć wymowę dzieła literackiego;
  • zwracać uwagę uczniów na poprawny pod względem ortograficznym zapis tytułów lektur ze szczególnym uwzględnieniem stosowania polskiego cudzysłowu;
  • doskonalić kompetencje uczniów w zakresie interpunkcji; przygotowując rozmaite ćwiczenia oparte na uzupełnianiu zdań pojedynczych, złożonych i wielokrotnie złożonych właściwymi znakami interpunkcyjnymi;
  • doskonalić kompetencje uczniów w zakresie przestrzegania zasad poprawności językowej, na przykład poprzez dokładną analizę i omówienie najczęściej pojawiających się w pracach uczniowskich błędów językowych.

 

[1] Załącznik nr 1 do Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz.U. poz.493, z późn. zm.).